Foto: archief EFE

Voor Marino Murillo, Cubaanse Vice-President en vader die, enige dagen geleden, zijn enige dochter in ballingschap zag gaan naar het buitenland.

“Papa, je houdt je er buiten, hoor”, adviseert de dochter aan de andere kant van de lijn. Dezelfde dochter die hem een paar weken geleden nog wat geld, medicijnen en kleding had gestuurd. Zij die tien jaar geleden emigreerde en nu vanuit Berlijn de familie die in Havana achterbleef financieel ondersteunt. De vader moet elke keer weer slikken als zijn eerstgeborene hem per telefoon herhaalt dat hij niet betrokken moet raken bij zaken van de Communistische Partij of van het Comité ter Verdediging van de Revolutie (CDR) en dat hij zich al helemaal niet moet laten lenen voor een protestmars tegen opposanten. “Luister, dat hele zaakje staat op het punt van omvallen en jij zult degene zijn die besmeurd wordt met pek en veren”, drukt de vasthoudende jongedame hem nogmaals op het hart. De gedweeë ‘pensionado’ heeft zijn ideologische intolerantie daarom al enkele tandjes lager gezet, de woede wat getemperd die wordt opgewekt door iedereen die tegen “zijn Comandante” is en zelfs zijn lidmaatschapspas van de Partij in een lade verstopt.

De veranderingen zijn hem aan te zien. Wanneer iemand tegen hem over de politiek begint, maakt hij snel een bruggetje naar het weer of honkbal. Met de dissidente buren, die hij eerst geen gedag meer zei, maakt hij weer praatjes en geeft ze zelfs een medeplichtig knipoogje. De bijeenkomsten van oud-strijders lijken hem inmiddels vreselijk saai, de kranten zo nietszeggend, de politieke leuzen zo misleidend … hij zet zelfs de televisie niet meer aan voor officiële toespraken. Wat is er met hem gebeurd? Een mengeling van frustratie, ergernis over zijn lage pensioenuitkering, de aanhoudende corruptie en de het oneindige uitstel van zijn dromen. Maar in zijn geval waren zijn kinderen de katalysator van de ontevredenheid, de krachtigste ontkenning die zijn ideologie kon treffen. De oudste woont in Europa en de jongste stak per vlot de Straat van Florida over. Geen van hen wilde blijven wachten op de vruchten van het systeem waarvoor “papa zo hard heeft gevochten”.

Na het vertrek van zijn kinderen, heeft hij in zichzelf een gematigder man ontdekt, in staat om te accepteren dat andermans kinderen ook vertrekken zonder hen te bekogelen met eieren en beledigingen. Hij laat niet toe dat iemand zijn nageslacht “verraders” noemt en heeft geleerd dat het Engels van zijn kleinkind – geboren in Arkansas – in niets lijkt op de taal van de duivel. Bovendien zijn de vitaminen die ze opsturen zo goed, is de zalf tegen schouderpijn zo verzachtend, en komen de dollars via Western Union zo goed van pas … Hij is, kortom, een andere man. In oktober zal hij zijn familie opzoeken in de VS en hij is niet van plan terug te keren. Hij zal vertrekken zonder ruchtbaarheid, zonder afscheid te nemen en zelfs zonder zich af te melden van de enige partij waarin hij actief was. Hij zal gaan zonder zich publiekelijk uit te spreken tegen bepaalde zaken, zonder excuses te maken aan dissidenten die hij decennialang heeft beledigd, bespuugd en beschimpt. Hij zal vertrekken.

Handen vliegen over de tafel. Zo snel dat je alleen de schimmen van de vingers ziet en de schittering van een gouden ring. Je kunt, althans de eerste keer, raden onder welke beker het propje verstopt zit. Het is alleen voor jou, jij bent de prooi, het enige publiek voor wie dit spektakel bedoeld is. Je bent in deze kamer gezet, een donker hok, om een paar schoenen te kopen tegen een veel lagere prijs dan in de winkel. Maar wanneer je de doolhofachtige gang binnengaat, is de jongen die je het koopje aanbood in rook opgegaan. Dus je blijft er staan, een paar meter van twee mannen die een spelletje doen alsof jij er niet bent, maar die tegelijkertijd ervoor zorgen dat je al hun handelingen kunt volgen. Binnen enkele minuten vragen ze je te wedden, en je denkt te kunnen ontdekken waar het ongrijpbare balletje zich bevindt. In minder dan een uur ben je al jouw geld kwijt.

Tot hier de beknopte samenvatting van één van de meest voorkomende trucs in ons land en in de wereld. Een briljante zwendel die, ondanks de eenvoud en de herhaling, nog altijd werkt. In Cuba zijn de laatste tijd nieuwe methodes opgedoken om mensen hun geld af te troggelen. Er is van alles. Biljetten van een peso waar men op een grove wijze twee nullen op tekent, om ze voor 100 peso’s door te laten gaan. Zakken met jeans, verkocht aan de deur, die bij thuiskomst alleen oude aardappelzakken blijken te bevatten. Makelaars die ervan door gaan met de koopsom zonder enig werk te hebben geleverd. En zelfs bootreizen naar Florida, die eindigen in een mangrove waar de geïnteresseerden opgegeten worden door muggen, zonder dat het schip ooit verschijnt. Ik herhaal, er is van alles. Hoewel recentelijk een nieuw type diefstal is bedacht waar altijd een zekere ‘buitenlander’ bij betrokken is.

De techniek is bijna sympathiek, als het niet zoveel effect had op je portemonnee. Iemand, met een Argentijns of een Frans accent, huurt een taxi. Hij biedt de taxichauffeur een mooi bedrag voor de hele dag. Als de auto in beweging is, begint de aangeslagen buitenlander te vertellen over alle problemen die hij heeft met zijn Cubaanse vrouw, terwijl hij ook af en toe iets laat vallen over zijn lucratieve bedrijf dat hij op Cuba runt. Het plan bevat bijna altijd naar een hotel gaan, langsgaan bij een ziekenhuis, een paar koffers ophalen bij een huis van een zekere vriend of het drinken van een drankje in een café . Als de chauffeur al een zekere vriendschap voor zijn klant heeft opgebouwd, vraagt deze hem wat geld om iets te betalen, met het excuus dan men geen biljetten van 100 accepteert of dat hij alleen euro’s heeft. “Leen het me een paar minuten, dan gaan we zo direct naar een bank om te wisselen en dan geef ik je het terug”. En de toerist met de sombrero en het Hawaii-shirt stapt uit de auto. Nadat hij meer dan een uur op hem heeft gewacht, begint de taxichauffeur het te wantrouwen. Maar dan is de bedrieger al ver weg.

Terwijl de truc met het balletje appelleert aan ons ego, ons laat geloven dat onze ogen sneller kunnen zijn dan de handen van de speler, zo baseert de truc van de toerist die ons geld vraagt zich op het bestaande geloof dat buitenlanders “nooit zo sluw kunnen zijn als wij”. De bedriegers van Havana profiteren van dit valse stereotype. Waarom zou je je handvaardigheid trainen of wachten totdat de ‘prooi’ een gammele kamer binnenkomt op zoek naar een paar schoenen, als door te praten als iemand uit Buenos Aires of Quebec de opbrengst groter kan zijn? Een zekere geur van zonnebrandcrème, een donkere bril, een wijde bermuda en een nieuwsgierige blik naar de gebouwen door het raam van de taxi…  en de oplichter is klaar om aan de slag te gaan met de inhoud van je broekzak.

De laatste post

Sinds maart 2008 heb ik deze blog opgevat als een rustige ruimte voor dialoog, individuele expressie en uitwisseling van ervaringen. In luttele maanden kwam er een eind aan de eenzaamheid en de anonimiteit die miljoenen blogs kenmerkt en werd “De Polemiek” een discussieforum voor de meeste prangende problemen van de Cubaanse burgers. Wat begon als een experiment om een licentiaat Journalistiek te behalen werd een onmisbaar leerinstrument. Vandaag, bijna vijf jaar later, neem ik afscheid van deze blog. Vanaf nu zal ik meer tijd vrijmaken voor onderzoek en onderwijs, twee activiteiten die mij bijzonder nauw aan het hart liggen en waar ik me vooral wil op toeleggen in de volgende jaren.

Ik wil hierbij al degenen die hier ooit een spoor hebben gelaten, die met hun commentaar het debat hebben verrijkt, die hun indrukken hebben doorgemaild, die stille getuigen van elk artikel waren en die ik met veel plezier persoonlijk heb leren kennen, uit de grond van mijn hart bedanken.

Deze blog blijft op internet ter beschikking van zij die nog eens enkele momenten van de laatste vijf jaar willen herbeleven door de persoonlijke, subjectieve en niet-journalistieke bril van een jonge Cubaanse.

Campo Florido, 21 augustus 2012

Bij het horen van “Cuando un amigo se va…” (Wanneer een vriend vertrekt, vert.) van Alberto Cortéz plengt zowat iedereen enkele tranen. Wel, het verdriet om een afscheid waar het over gaat in deze compositie is niet enkel van toepassing wanneer iemand uit onze dichte omgeving vertrekt. Afscheid doet ook pijn wanneer het gaat om personen die we niet in levende lijve kennen, maar waar we het wijde internet mee delen. Mensen die we lazen en en volgden op internet en waarmee we zelfs over verschillende thema’s tegenoverstelde meningen hadden. Dit is het geval voor Elaine Díaz, die net het einde van haar blog “La Polémica Digital (Digitale Polemiek)” heeft aangekondigd. Na vijf jaar “bijzonder persoonlijk, subjectief” bloggen, heeft de journaliste besloten er een streep onder te zetten en zich op onderwijs en onderzoek toe te leggen. Een verlies voor de pluraliteit van de Cubaanse bloggerswereld.

Dat er nooit een antwoord kwam op onze uitnodigingen om opinies uit te wisselen met de bloggers van “Voces Cubanas” (Cubaanse stemmen) heeft niets afgedaan van mijn sympathie voor haar. In dezelfde zin heeft haar affront door het niet aanvaarden van haar speciale vermelding bij de wedstrijd “Una Isla Virtual“ (Een Virtueel Eiland) nooit het respect ondermijnd dat velen onder ons voor haar hebben. Zelfs nadat ik meer dan eens van haar dezelfde afgezaagde beschuldigingen op mijn bord kreeg als die van de overheid, ben ik haar blijven lezen en verdedigen tegen haar talrijke tegenstanders. En ik heb al helemaal niet toegestaan dat haar trieste verschijning in het programma van de Staatsveiligheid “Las Razones de Cuba” (De redenen van Cuba) mijn genot bij het lezen van haar eerlijke, moedige en jeugdige teksten zou bederven. Want in Elaine Díaz zag ik iets van de twintigjarige Yoani Sánchez die ik ooit was, die hoopte dat het systeem van binnenin kon hervormd worden. De lectuur van haar proza was een reis naar mijn eigen verleden.

Jammer genoeg heeft de blog “La Polémica digital” afscheid genomen van zijn lezers. En al wijst de uitleg van de schrijfster op professionele motieven, kost het moeite te geloven dat het enkel daar om gaat. Elaine Díaz had de tolerantiegrenzen voor de kritiek overschreden die eenieder in de officiële media of in een academische instelling in Cuba moet respecteren. Ik herinner me bijvoorbeeld, haar aanklacht over de corruptie op een middelbare school (I, II, III, IV en V waar ze schreef over het strategisch thema van de kwaliteit van het onderwijs en het verlies van waarden bij leerkrachten en leerlingen. Uit haar toetsenbord zijn nog andere puike reportages ontsproten. Er is het verhaal over de schadelijke sociale en milieu-effecten van de enorme stroomgenerators in haar wijk (I, II, III en IV), terwijl iedereen weet dat wanneer je de heilige “Energierevolutie” in vraag stelt, eigenlijk rechtstreeks met de vinger naar Fidel Castro wijst. De druppel die de emmer deed overlopen was allicht haar oproep #nolesvotes (stem niet op hen) op Twitter om te beletten dat kiezers zouden stemmen voor leden van een Asamblea Nacional die niet de belangen van het volk vertegenwoordigt.

De afloop was voorspelbaar. Er blijft enkel de hoop dat op een deze dag deze jonge vrouw opnieuw een plaats heeft op internet, zonder beperkingen, zonder schrik om contact te zoeken met om het even wie om een over een idee te discussiëren, zonder toegevingen te moeten doen aan de censor. Denken aan het lezen van de Elaine Díaz van nu is voor mij al een reis naar de toekomst.

Afbeelding overgenomen van www.technewsdaily.com

Op mijn balkon staat een yagruma boom. Bladeren in de vorm van handen met ronde vinders; wit van onderen, groen van boven. Het is echter niet haar sympathieke vorm of de eigenaardigheid dat ze 50 meter boven de grond in een pot groeit, waarom ik zo op haar ben gesteld. Het is haar vermogen om zich aan te passen. Jaren geleden begreep ze al dat het betonnen dak haar niet in staat zou stellen om rechtop te groeien , dus leunde ze naar buiten en hing haar takken over de muur van de veertiende verdieping. Daarna begon de kat haar nagels aan te scherpen aan de boomstronk en de plant ontwikkelde een dikkere, beter beschermende, bast rond de verwondingen. Bij iedere hindernis, kwam zij met een manier om haar te omzeilen; bij iedere aanval, een verdedigingsmechanisme.

Ons dagelijks leven staat bol van de lessen, zoals die van de “bloempot-yagruma”. In mijn buurt, bijvoorbeeld, hebben jongeren talrijke draadloze netwerken met elkaar verbonden om programma’s, spelletjes en archieven met elkaar uit te wisselen. Net als de plant op het balkon, nemen ze geen genoegen met de beperkingen van de werkelijkheid, zoals de belachelijke restricties aan het vrije toegang tot het internet. Vandaar dat ze een eigen alternatief hebben bedacht om te kunnen surfen, hoe rudimentair en beperkt dat intranet ook is.. Bij gebrek aan informatieve kanalen die niet onder toezicht van de overheid staan, ontstaan tevens andere routes voor de uitwisseling, de koop en verkoop van buitenlandse televisieprogramma’s, muziek en films. Met een gevarieerdheid en omvang die je doet duizelen.

“Hoeveel terabytes wilt u hebben?”, werd mij vanochtend gevraagd door een van die jongens van nauwelijks twintig jaar oud die al in de “informatiehandel” zit. Hiermee veroorzaakte hij bij mij een geestelijke kortsluiting, want ik reken gebruikelijk in megabytes en daarna in gigabytes, maar dit is teveel voor mij. Hij legde mij zijn aanbod uit: hij had pakketten met series en documentaires, met thema’s als geschiedenis, spionage, wetenschap en technologie en zelfs complete biografieën. Omdat hij mij inschatte als een boekenwurm, deed hij daar ook nog een verzameling interviews met de belangrijkste auteurs van de Latijns-Amerikaanse boom. Als laatste kwamen nog “de meest populaire” titels, terwijl hij titels opsomde als “Grootste moordaanslagen uit de geschiedenis”, “De drugsroute”, “Extreme chirurgie”, “China: een kloof tussen rijk en arm”… En daar stond ik dan met mijn geheugenstickje in de hand, niet wetend wat ik moest kiezen. Ten slotte nam ik enkele gigabytes met gevarieerde items en ik rende naar huis in dezelfde overwinnaarsroes als die van de yagruma die, ondanks de grenzen van het strenge plafond, het is gelukt om weg te glippen naar de weidsheid.

Iemand gooide de brief door het raam van het kantoor van de directeur, in een nylon tas met een steen daarin. Regel na regel in een krampachtig, onrustig handschrift, dat een aanklacht vormde tegen het achteroverdrukken van middelen in en rond de eetzaal. Er was een nauwgezette omschrijving van het “particuliere” magazijn, waar de producten worden bewaard die nooit de tafel van de studenten nooit bereiken. En van het enorme aantal porties dat – elke week – eindigt als voer voor de varkens van de administrateur. Op acht kantjes werden de trucs uit de doeken gedaan om de eindemaandcijfers sluitend te maken en zelfs namen van degene die waarschuwde voor mogelijk inspecties.

Die anonieme persoon forceerde een spoedvergadering. Een verrassingsonderzoek naar het reilen en zeilen van de keuken had bevestigd, wat door de anonieme burgerwacht was gezegd. Op een donderdag werd in een vergadering met opgestoken handen unaniem besloten dat degenen die betrokken waren bij de fraude ontslagen werden en nieuwe werknemers werden benoemd voor deze functies. Gezeten in die ruime zaal, geloofden maar weinigen dat het gestolen eten weer zou eindigen op de dienbladen en dat de lunches van de leerlingen de verloren grammen en smaak terug zouden krijgen.

Op maandag hadden de nieuwe werknemers van de keuken alweer hun eigen tactiek bedacht om te verduisteren. Zij verborgen zakken met bonen en flessen olie op verafgelegen plaatsen die door de controleurs niet ontdekt waren. Zeker drie dagen schepten zij de vastgestelde quota op de borden, maar geleidelijk aan verdween hier een ons, en daar een grammetje. De varkens in een of andere verre stal werden weer vetgemest met bouillon en rijst, die zo smakeloos was dat veel van de scholieren het niet eens probeerden. Knoeien met cijfers garandeert dat de verduistering niet wordt opgemerkt in de boeken, terwijl een informant, uit de omgeving van de directeur, waarschuwt wanneer er een inspectie van het ministerie komt. De anonieme aanklager bereikte met zijn brief slechts dat de dieven nieuwe namen hadden en dat de macht om middelen het achterover te drukken in andere handen viel.

Foto: Orlando Luis Pardo Lazo

Een adolescent schrijft – met zijn wijsvinger – de woorden “reinig me” in het stof van het raampje van de omnibus. Een moeder vraagt aan haar zoon hoe het toilet van de school is en deze stelt dat “de pest hem niet eens binnen laat komen“. Een tandarts eet een snack recht voor haar patiënt en met ongewassen handen gaat ze verder met het trekken van de kies. Een voorbijganger laat de kaas van zijn pizza – vers uit de oven – op de stoep druipen, waar het zich ophoopt in een plas van vet. Een serveerster maakt met een stinkende doek de tafels van ijssalon Coppelia schoon en deelt glazen rond, plakkerig van opeenvolgende slecht afgewassen lagen zuivelproducten. Een toerist drinkt verrukt een mojito waarin verschillende ijsblokjes drijven gemaakt van kraanwater. Een rioolput overstroomt een paar meter van de keuken van een recreatiecentrum voor kinderen en tieners. Een kakkerlak schiet razendsnel langs de muur van de wachtkamer terwijl de arts de patiënt uithoort.

Dat alles en meer ik zou kunnen opnoemen, maar ik heb ervoor gekozen om samen te vatten wat ik met mijn eigen ogen heb gezien. De hygiëne van de stad vertoont een alarmerende verslechtering en creëert een ideaal decor voor de verspreiding van ziekten. De cholera-uitbraak in het oosten van het land is een trieste waarschuwing voor wat er ook zou kunnen gebeuren in de hoofdstad. De afwezigheid van een gezondheidsinstructie vanaf de eerste levensjaren heeft ervoor gezorgd dat we viezigheid zijn gaan accepteren als de natuurlijke omgeving waarin we ons moeten bewegen. De materiële tekorten verhogen ook het epidemiologische risico. Veel moeders gebruiken meerdere keren de wegwerpluiers voor de baby, door ze te vullen met katoen of gaas. Plastic flessen verzameld uit de afvalbak dienen als verpakkingsmateriaal voor binnenlandse yoghurtfabrikanten of voor handelaren in melk op de illegale markt. De slechte watervoorziening waaronder tal van buurten lijden vermindert het handenwassen en zelfs het aantal baden per week. De hoge prijzen en de tekorten aan schoonmaakproducten compliceren de situatie nog verder. Momenteel is het zeer moeilijk in een winkel een schrobber te vinden om de vloer te reinigen en wasmiddelen zijn ook schaars. De boel schoonhouden is duur en gecompliceerd.

Vorige week hebben de nieuwsmedia een nieuwe gezondheidscode voor de behandeling van voedsel aangekondigd, een – ongetwijfeld – welkome maatregel. Maar de ernstige hygiënische problemen van Havana worden niet opgelost door decreten en resoluties. Opleiden over het toilet, van jongs af aan hameren op de noodzaak van hygiëne, zou een verstrekkende stap zijn om echte resultaten te bereiken. De school moet een voorbeeld van netheid zijn, niet de plaats waar studenten hun neus moeten dichtknijpen om naar het toilet te gaan. De leraar moet toiletnormen overdragen, net als leerstof en wiskundige formules. Ook moet men schoonmaakproducten voor het lichaam, de kleding en het huishouden goedkoper maken en een stabiele levering in stand houden. Dat wordt onmisbaar en onvermijdelijk in de situatie waarin we zijn terecht gekomen. We hebben urgente maatregelen nodig die niet bij mooie woorden blijven, maar het bewustzijn raken, die een eind maken aan onze onverschilligheid ten opzichte van het vuil om ons heen en die ons weer een schone, verzorgde stad terug geven.

Alle vrouwen van mijn stamboom dragen de naam Maria. Ik ook, maar als tweede naam, in een afwijkende mix van modernisme en traditie. Ik draag deze extravagante “Y” mee – wat een contradictie – samen met de meest gebruikelijke naam voor een vrouw. Maria’s hebben dus altijd een groot deel van mijn leven uitgemaakt: eentje baarde mij, een andere  – met grijs haar en een rokershoestje – bracht me voor het eerst naar school en ik speelde zelfs met poppen samen met een zusje die ook Maria heet. Jaren later, in Zürich, opende een van hen de deuren van haar bibliotheek en liet mij daar werken, omgeven door literatuur en goede zorgen. En nu is een nieuwe Marie mij te hulp geschoten, eentje die ik nog niet eens persoonlijk heb mogen ontmoeten.

Meer dan vier jaar geleden begon ze mijn teksten te vertalen. In het begin worstelde Mary Jo, met haar destijds beperkte kennis van het Spaans, met het omzetten van mijn dagelijkse schetsen naar haar moedertaal. Ze uitte aandoenlijke twijfels na het lezen van mijn bijdragen … Wat is een ‘malanga‘? Hoeveel is een converteerbare peso waard? Wat is een ‘cola‘?… Omdat deze transport consultant niet bang is om vragen te stellen, noch om toe te geven wat ze niet weet. En dat was wat ik zeer in haar waardeerde vanaf het allereerste moment: haar nederigheid. Wanneer je uit de academische wereld komt, waar het etaleren van kennis gelijke tred houdt met het verbergen van hiaten daarin, werkt het ontmoeten van oprechte personen – vrij van arrogantie – steeds als een balsem.

Met haar niet aflatende nieuwsgierigheid en nog grotere werklust, heeft deze vrouw, die de vijftig al gepasseerd is, een netwerk van solidaire vertalers opgezet rondom de Cubaanse alternatieve blogosfeer. Ze begon met het helpen van mijn blog om vervolgens haar energie uit te breiden tot vele andere virtuele ruimtes die zich focussen op de problematiek van dit eiland. Als een peetmoeder op afstand voor al die onrustige peetkinderen, vertelt Mary Jo hoe haar leven is veranderd sinds aan dit avontuur begon. En ze houdt nog lang niet op. Ze zoekt vertalers voor de Franse, Hongaarse, Poolse en Japanse websites; ze ondertitelt interviews; helpt aandacht te genereren voor boeken; vertelt over haar ervaringen op Amerikaanse universiteiten en dan nog heeft ze tijd over voor het uitoefenen van haar beroep, het zorgen voor haar ouders en haar dochter. Wat ben ik toch een geluksvogel! Een geduldige en vrijgevige Maria heeft mijn pad weer eens gekruist, een Maria die zonder genetische banden toch deel uitmaakt van mijn familie.

De Maleconopstand, 5 augustus 1994, foto: Karel Poort

In 1994 bracht ik vele uren door, gezeten op de boulevardmuur van de Malecón. Bij voorkeur ter hoogte van de dwarsstraten Gervasio en Escobar, dat wat ik “mijn smerige stukje zee” noemde. Het was een grensgebied tussen twee afgronden. Aan de ene kant waren daar de messcherpe rotsen en de golven en aan de andere kant een opeenhoping van vervallen huizen en uitgemergelde figuren die over de rand van hun balkons hingen. Maar toch, die plek stelde mij in staat om het verstikkende dagelijkse leven van de Speciale Periode te ontvluchten. Als mijn maag brandde van de honger, was er altijd de hoop dat daar iemand op fluistertoon pizza’s of zakjes pinda’s aan de man bracht. Wanneer de elektriciteitsstoringen het mij onmogelijk maakten om thuis te blijven, ging ik er ook heen op zoek naar een zeebriesje. Op dat beton heb ik lief gehad, gehuild, naar de horizon gestaard met vluchtplannen en zelfs een enkele keer de nacht doorgebracht.

Maar in de ochtend van 5 augustus van dat jaar veranderde de Malecón in een slagveld. Rond de aanlegsteiger in de buurt van Regla dromden mensen samen, gevoed door de gijzeling van verschillende schepen in die zomer. Een uitgestrekt gevoel van het einde, van chaos, van het “Uur U” was voelbaar in de lucht. Zij die daar wachtten om “de eerste de beste boot richting Florida” te pakken, waren de armsten, degenen die het minst te verliezen hadden en tot alles bereid waren. De deceptie was dan ook groot toen men in de gaten kreeg dat er geen enkele mogelijkheid zou zijn om aan boord te gaan van een ferry. Ongetwijfeld was dat de vonk achter de volksopstand die meteen daarna uitbarstte; maar de brandstof van het protest werd gevormd door de honger, de schaarste en de wanhoop.

Een contingent bouwvakkers, verkleed als “verontwaardigde burgers”, sloeg met stokken en ijzeren staven in op de ongewapende menigte. Het bevel van hogerhand was duidelijk: de rebellie de kop indrukken, maar geen beelden achterlaten van ME’ers die op de eigen burgerij inhakken. De opstandelingen van die dag werden bestempeld als “plebs, ongedierte, delinquenten en contrarevolutionairen”. De meerderheid van hen zou binnen een paar weken emigreren, in zelfgemaakte vlotten of op simpele vrachtwagencabines drijvend op binnenbanden. Anderen gingen de bak in voor hun confrontatie met de stormtroepen. Fidel Castro kwam polshoogte nemen op de plek –maar pas toen de situatie onder controle was – en de staatsmedia brachten zijn aanwezigheid ter plekke als de bevestiging van een grote overwinning. Maar een paar weken later moest de regering al een vrije markt voor agrarische producten toestaan om de hoogste nood te verlichten. Zonder de druk die op die 5e augustus werd uitgeoefend, zouden we zijn geëindigd als een “Democratisch Kampuchea”, midden in het Caribisch gebied, als het experiment van een koppige tropische Pol Pot.

Inmiddels zit ik niet graag meer tegenover mijn smerige stukje zee. Iets van de verschrikking van die 5 augustus is daar achtergebleven, vastgezet in de scheuren van de muur.

Foto van Karel Poort overgenomen van http://desarraigos.blogspot.com/2009/08/el-maleconazo-fotos-ineditas-del-5-de.html

Afbeelding overgenomen van www.leonardoda-vinci.org

Ik hou van exposities als de eerste drukke openingsdagen voorbij zijn, wanneer de speeches zijn verstomd en de smaak van de welkomstdrankjes nog slechts een herinnering is. Ik heb liever de momenten waarop de exhibitiezaal leeg achterblijft en alleen de bewakers rondlopen plus een of andere toevallige bezoeker. Wanneer de kunstenaar of de curator er niet meer zijn om ons uit te leggen waarom die streek op het canvas is gezet of die inkeping in de steen is gebeeldhouwd. Te midden van die eenzaamheid, van de verstomming zonder camera’s of toasten, raakt de artistieke creatie mij meer. Daarom ben ik nog altijd niet naar “Het genie van Da Vinci” geweest, een tentoonstelling van onder meer de machines die ontsproten aan de geest van deze universele Italiaan en gemaakt van hout, metaal …en veel vernuft.

Sinds afgelopen 29 juni worden, in de Witte Zaal van het Klooster van Sint Franciscus van Assisi, een honderdtal stukken tentoongesteld die werden gedoneerd door de Stichting Anthropos. Een waarheidsgetrouwe reproductie van talloze modellen, getekend door de man die eeuwenlang zowel de artistieke als wetenschappelijke maat symboliseerde. De apparaten van de visionair Da Vinci staan uitgestald in een stad die juist in het jaar 1519 werd gesticht toen hij zijn laatste adem uitblies. Leonardo de ingenieur, de schilder, midden in dit Havana van het derde millennium, dat soms net zo onbegrepen en visionair is als hij, maar net zo ingenieus. Leonardo, de Havanero die nooit bestond, is er nu wel, met zijn gedroomde onderzeeër, met de aqualong die hij uitwerkte in zijn schetsen, de fiets en de katapult in in zijn voetstappen verschenen. En dat alles overvalt me tussen de dikke muren van een enorme kerk, wanneer het geklik van de fotocamera’s niet meer is te horen en zijn werken alleen voor mijn ogen achterblijven.