Tien uur in de ochtend. Door de gangen, waar een week geleden nog de mensen in drommen met elkaar stonden te praten onder werktijd, loopt nu geen enkele ziel. Wat is er gebeurd op de 17 verdiepingen van het Ministerie van Landbouw waardoor niemand meer een voet buiten zijn werkkamer durft zetten? Het antwoord is eenvoudig: velen zijn bang dat ze op de lijst staan voor de volgende inkrimping, zodat ze wel uitkijken om zich ergens anders te vertonen dan op hun werkplek en op die manier overbodig te lijken. Hingen ze vroeger overal rond zonder iets uit te voeren, nu is de strategie om de indruk te wekken dat ze het heel druk hebben, al betekent het dat ze daarvoor gedurende acht uur achter hun bureau moeten blijven zitten.

Het beeld is niet overdreven. Een vriendin, die werkzaam is op een van die staatsinstellingen waar een personeelsoverschot een chronische kwaal is, heeft het me verteld. Ze legt uit dat er ook geen lange rij meer staat bij de watertap, zoals eerder het geval was, maar dat zelfs dat hen niet zal behoeden voor werkeloosheid. De instelling heeft aangekondigd dat alleen degenen die onmisbaar zijn mogen blijven en aan enkele van de werknemers is al ontslag aangezegd. Mijn vriendin knijpt haar ogen tot spleetjes en lacht. “Ze zullen de directeur of de secretaris uit de kern van de Communistische Partij er zeker niet uitgooien en al helemaal niet de vrouw die de vakbond leidt”, besluit ze smalend.

De mengeling van vrees en onverschilligheid, waarmee de Cubanen de ingrijpende personeelsinkrimping die op dit moment wordt doorgevoerd, hebben opgenomen, verbaast me. Aan de ene kant wil niemand zijn baan kwijt raken, maar aan de andere kant heerst er een gevoel, dat werkeloosheid niet erger kan zijn dan werken voor de Staat. Wanneer ik mijn vriendin aanraad een vergunning te halen voor een eigen bedrijfje om stofknopen te bekleden of klerenhangertjes te maken, springt ze van haar stoel op en gebaart ‘nee’ met haar handen. “Als mijn naam op de volgende lijst staat”, beweert ze, “zal ik zo veel herrie schoppen, dat ze het in het kantoor van de minister en in alle gangen zullen horen.” Maar ik geloof haar niet. Zoals zo veel anderen, duikt ze liever weg dan dat ze protesteert.

Ondanks dat hij een pet droeg tot op zijn oren, was de voormalige vicepresident nog steeds herkenbaar aan zijn uiterlijk. Carlos Lage liep langs me op het kruispunt van de straten Infanta en Manglar, met die typische gang van de ‘uitgestotene, met die cadans van een gevallene die de hoop heeft opgegeven dat ze hem zullen rehabiliteren. Ik had met hem te doen, niet om hem te zien lopen in de zon terwijl hij kortgeleden een chauffeur had, maar omdat iedereen hem nakeek met een bestraffend zwijgen en met een blik van genoegdoening. Een vrouw die mij passeerde hoorde ik zeggen: “De arme ziel, zie hoe hij zijn nek voor hen heeft uitgestoken en dit is zijn dank daarvoor”.

Anderhalf jaar na de val van Carlos Lage en Felipe Pérez Roque is het nog steeds niet duidelijk wat tot hun politieke einde heeft geleid. In een gebaar van ongebruikelijke discretie, is de video die men aan de militanten van de Communistische Partij liet zien – en die de motieven achter de politieke storm zou verklaren – nooit gelekt naar de alternatieve nieuwsbronnen. Evenmin konden die foto’s ons overtuigen, waarop beiden op een feest te zien waren, bierdrinkend en lachend. Als dat de reden was voor hun ontslag, dan zou er geen enkele minister op zijn post blijven en zou ook de presidentiële zetel vacant zijn. De zinsnede van Fidel Castro in een van zijn columns, dat zowel de kanselier als de vicepresident verslaafd waren geraakt aan “de honing van de macht”, leek meer op de bekentenis van iemand die heel goed de werkelijke smaak van een regering zonder grenzen kent, dan op een verklaring van een dwaling waar anderen zich schuldig aan hadden gemaakt. Daarom weten we nog altijd niet waarom Saturnus deze keer zijn zonen heeft opgegeten, met die nasmaak van iemand die het laatste nageslacht heeft verorberd, de generatie die hem kon vervangen.

Ik had te doen met Carlos Lage, om hem zijn gezicht te zien bedekken met zijn muts, met zijn snelle pas om maar niet herkend te worden. Ik had even de neiging om hem aan te speken en hem te zeggen dat ze, door hem er uit te gooien, hem toekomstige hoon hadden bespaard en dat hij een vrij man was geworden. Maar hij passeerde me zo gehaast, het asfalt was zo heet en die vrouw bekeek hem met zoveel leedvermaak, dat ik maar doorliep. Ik liet de verstotene achter in zijn eenzaamheid, maar, geloof me, ik had de neiging naar hem toe te gaan en hem toe te fluisteren dat hij niet treurig moest zijn: door hem uit te stoten hebben ze hem in werkelijkheid gered.

Guillermo Fariñas met enkele Dames in het Wit.

Het is moeilijk om je voor te stellen dat in het broze lichaam van Guillermo Fariñas, achter zijn gezicht zonder wenkbrauwen, een wilskracht schuil gaat waar moedeloosheid geen vat op heeft. Het wekt ook verbazing dat hij, op de momenten waarop zijn eigen gezondheid in de meest kritieke toestand verkeerde, nooit de aandacht verloor voor de problemen en moeilijkheden van de mensen om hem heen. Zelfs nu, nadat zijn galblaas is verwijderd en zijn buik vol pijnlijke hechtingen zit, vraagt hij altijd wanneer ik hem bel naar mijn familie, naar mijn gezondheid en hoe het met mijn zoon op school gaat, in plaats van te klagen. Hoe zeer leeft deze man voor anderen! Niet tevergeefs sloot hij zijn mond voor voedsel om gedaan te krijgen dat 52 politiek gevangenen zouden worden vrij gelaten en dat, terwijl hij niet eens veel van hen persoonlijk kende.

Er bestaan prijzen die aanzien verlenen aan een persoon, die de schijnwerpers zetten op de moed van mensen die kort geleden nog onbekend waren. Maar er zijn ook námen die een prijs glans verlenen en dat is het geval bij de Sacharovprijs die Fariñas is toegekend. Na deze oktober zullen de volgende personen aan wie eer wordt betoond met de hoogste onderscheiding van het Europese Parlement een extra reden hebben om daar trots op te zijn. Want nu heeft deze Prijs een nog hoger aanzien gekregen, dank zij het feit dat hij is toegekend aan deze man uit Villa Clara die zijn leven in dienst heeft gesteld van zijn medemensen, deze ex-soldaat die de wapens neerlegde om zich volledig in te zetten voor de geweldloze strijd.

Wie beter dan hij, die zich een immens doel stelde en het bereikt heeft, die ons allen een les in standvastigheid  heeft gegeven en zijn lichaam heeft blootgesteld aan pijn en ontberingen die voor altijd hun sporen zullen achterlaten? Geen naam is er passender om te worden opgenomen in de lijst naast Nelson Mandela, Ang San Suu Kyi en de Dames in het Wit dan die van deze journalist en psycholoog, wiens meest in het oog springende karaktertrek bescheidenheid is. Een pretentieloze manier van doen, waar de microfoons van alle journalisten die hem de laatste dagen hebben geïnterviewd en het geflits van de camera’s geen verandering in hebben kunnen brengen. Met die eenvoud die wij, zijn vrienden, altijd zo in hem hebben bewonderd, heeft Coco – want zelfs zijn bijnaam is bescheiden – ervoor gezorgd dat de Sacharovprijs nog veel belangrijker lijkt.

Sommigen maken figuurtjes van papier, anderen rijgen gekleurde kralen aan een halsketting die nooit eindigt of plakken stukjes stof op een oneindige beddesprei. Dat noemt men bezigheidstherapie. De handen bezighouden, zodat de hersens niet ontsporen, zo zou ik het noemen. Af en toe slagen dergelijke herhaalde bezigheden er in mij uit mijn dagelijkse beslommeringen te halen, hoewel ik dat niet doe met naalden en lijm, maar met schroevendraaiers en nijptangen. Ik hou me bezig met het ontkoppelen van circuits, het aanleggen van kabels en het openmaken van allerlei huishoudelijke apparaten om te zien of hun werkdiagram meer logica kent dan onze absurde realiteit. Iedere keer opnieuw maak ik technologie.

Misschien dat ik er op een dag in slaag om een toepassing te maken die niet alleen spanningen wegneemt, maar ons ook – eindelijk – toegang verschaft tot het internet.

“Welcome Mr. Marshall” (1953), film van de Spaanse regisseur Luis García Berlanga

Na twee weken in het kamp van de Tarará Pioniers zouden mijn zus en ik naar huis terugkeren, vol verhalen over ons gespetter in zee. Maar deze keer zou het anders zijn, want we zouden deel uitmaken van een evenement om aan een of andere hoge pief te laten zien dat het dorp met privéhuisjes nu een recreatiegebied was voor arbeiderskinderen. Op het grasveld – langs het riviertje – zouden we vijf grote cirkels vormen die de vijf continenten moesten voorstellen en we zouden hand in hand lopen in klederdracht uit alle windstreken. Ik was een Litouwse.

Mijn moeder huurde de kostuums in een winkel in de Galiano straat, waarvan nu alleen nog maar een lekkende afvoerpijp over is. Ik moest een blouse met lange mouwen aan, met daarboven een kleurrijk geborduurd hesje van ruwe stof. Verder droeg ik een diadeem op het hoofd en beenwarmers boven mijn schoenen. Mijn outfit was totaal ongepast voor de verzengende zon van die julimaand in 1984, maar ik doorstond enkele dagen van oefeningen uit nieuwsgierigheid naar de hooggeëerde gast. Naast me stierven enkele lotgenoten van dezelfde school bijna van de hitte, ingepakt in een veelkleurig ensemble uit Mongolië. De instructeur blies op zijn fluitje en wij stapten linksom of rechtsom op dat kort gemaaide gras, wachtend op die hooggeplaatste ogen die ons zou zien draaien.

Op de geplande dag waarop wij onze mondiale dans zouden opvoeren, ontdekte ik dat een van mijn beenwarmers was gestolen en mijn zus vertoonde de eerste tekenen van een zonnesteek. Met tegenzin dansten wij onze rondjes, terwijl het gerucht de rondte deed dat de broer van de Máximo Líder elk moment kon arriveren. Een colonne van snelle auto’s kwam aangereden over de brug over de rivier Tarará, het waren drie wijnrode Alfa Romeo’s. Een minuutje later werd ons verteld dat we mochten ophouden; de hoogwaardigheidsbekleder was al gepasseerd. Net als in de Spaanse film ‘Welcome Mr. Marshall‘, had Raúl Castro ons achtergelaten, in vol ornaat en met ingestudeerde choreografie.

Met de start van de massaontslagen, heeft onze regering de ergste nachtmerrie waargemaakt die het propaganda-apparaat zelf heeft aangekondigd als de complete instorting van het systeem. De drastische maatregelen zijn verdedigd als waren zij onderdeel van de perfectionering of actualisatie van het Cubaanse economische model, eufemismen waarmee men de groeiende marktwerking binnen de economie probeert te maskeren.

In feite maken de huidige leiders de weg vrij voor de politici van de toekomst, op wiens schouders de taak zal rusten om het prachtige deel van de transitie aan te kondigen, waarbij burgerlijke vrijheden en economische rechten op het eerste plan komen te staan. In tegenstelling tot wat de propaganda van het regime altijd heeft beweerd, bevinden de rotsen waarop het Schip van de Revolutie, met al zijn overwinningen aan boord, te pletter zal slaan zich niet in de richting van de sirenes van het kapitalisme aan de overkant, maar in de fata morgana van de utopie hier.

Er wordt geschreeuwd van balkon naar balkon en in eerste instantie denk ik dat ze elkaar beledigen, maar dat is niet het geval. De dame bij het hoekpand zegt tegen de andere dame dat er “gekke lijm” te koop is in het winkeltje op de kruising van Boyeros en Tulipán. Beiden zetten grote ogen op en maken gebaren. “Ik dacht dat de lijm voor altijd was verdwenen” en “de lijm was nergens meer te vinden”, beweren ze. Ik grinnik en kijk naar de neus van mijn schoenen, die ook behoefte hebben aan de contactlijm die door de buren wordt aangekondigd alsof er rundvlees is te halen met het bonnenboekje. Als ik op tijd kom om een tube magische lijm te bemachtigen, kan ik de toets op het toetsenbord lijmen die in het rond vliegt en de deurbel die je nauwelijks hoort wanneer er iemand aanbelt.

Denkend aan alle kapotte dingen in mijn omgeving, vraag ik me af of er statistieken worden bijgehouden van de hoeveelheid lijm die jaarlijks wordt verbruikt op dit eiland. Het is geen basisbehoefte, maar ik vermoed dat er een relatie bestaat tussen de noodzaak om onze bezittingen te repareren en de mate van economische crisis in het land. Waarom anders rent iedereen achter lijm aan die wordt aangeprezen alsof hij alles weer kan repareren? Vaak heb ik stukjes rubber op de ellebogen of op mijn kleding na een van die reparatieklussen waartoe het dagelijks leven mij verplicht. De laatste keer dat ik een dergelijk karwei uitvoerde, had ik mijn wijsvinger en duim aan elkaar gelijmd, zodat ik ze met heet water van elkaar moest halen en daarbij een stukje van mijn huid verloor.

Als dit “contactcement” wordt geleverd, lijkt het in veel winkels alsof er een grote uitverkoop is. Mensen kopen tientallen tubes, alsof hun sterke lijmkracht de door frustraties gebroken werkelijkheid aan elkaar kan plakken. We zijn geen overdreven sober volk dat er moeite mee heeft nutteloze dingen weg te gooien, maar we vinden het lastig om te letten op de vervaldatum die de fabrikanten hebben bedacht. Als er iets kapot gaat, is er zelden een vervangend exemplaar. Dus plaats ik dit bericht en ga ik mijn portie gekke lijm kopen, mijn broodnodige dosis voor instantreparaties. Misschien helpen een paar druppels me om de stukjes van de toekomst te lijmen, die op grond in duigen is gevallen.

De werken van Mario Vargas Llosa zijn verantwoordelijk geweest voor een aantal ommekeren in mijn leven. De eerste keer was 17 jaar geleden, gedurende een zomer van stroomuitval en economische crisis. Onder het voorwendsel “De Oorlog van het Einde van de Wereld” te komen lenen, nam ik contact op met een journalist die uit zijn ambt was gezet vanwege ideologische problemen en met wie ik sinds die tijd mijn leven deel. Ik koester dat exemplaar met zijn uiteen vallende omslag en vergeelde bladzijden, want tientallen lezers hebben door dat boek kennis gemaakt met die Peruaanse schrijver die gecensureerd werd in de staatsboekhandels.

Daarna kwam de universiteit en terwijl ik mij concentreerde op mijn scriptie over Latijns-Amerikaanse dictaturen in de literatuur, verscheen zijn novelle “Het Feest van de Bok”. Dat ik deze tekst over  Trujillo opnam in mijn analyse, nam de afstudeercommissie mij niet in dank af. Het beviel hen al evenmin dat ik in de lijst van kenmerken van Amerikaanse despoten juist die karakteristieken naar voren bracht die ook getoond werden door “onze” Máximo Líder. Vandaar dat voor de tweede keer een boek van de vandaag gelauwerde Nobelprijswinnaar mijn bestaan markeerde, aangezien het mij liet zien hoe frustrerend het was om filoloog te zijn in Cuba. Wat heb ik aan een titel – hield ik mezelf voor – als die titel aankondigt dat ik een taal- en woordspecialist ben, terwijl ik niet eens in vrijheid zinnen kan vormen?

Kortom, Vargas Llosa en zijn oeuvre hebben mij, op een directe en voorbedachte wijze, grotendeels gemaakt wie ik nu ben: van mijn huwelijksgeluk tot mijn afschuw van het totalitarisme, van het afstappen van de filologie tot mijn toenadering tot de journalistiek.

Vanaf vandaag zal ik mij schrap zetten, want ik vrees dat het effect van een volgend boek van hem dat in mijn handen valt weer 17 jaar zal duren of weer een ommezwaai in mijn beroepskeuze zal betekenen.

Onder een zitting was een koffertje te zien met opgelapte hengsels, de soort die ze in de jaren ‘80 meegaven aan degenen die op missie vertrokken. Elke keer als de bus een gat in het wegdek raakte, keken diverse ogen naar de koffer om te controleren of haar inhoud niet door de kapotte rits was gelekt. Dicht bij de weg naar het dorp Candelaria, stopte de politie de reis en beval iedereen uit te stappen met hun bezittingen. Aan het einde van de gang bleef, samen met andere vergelijkbare weeskinderen, het opgelapte koffertje staan dat vast eens in Europa was geweest of in één of ander land in Afrika. Niemand maakte het minste gebaar deze te pakken.

Twee ambtenaren keken elke rij na en stapelden die pakketten die niemand van het publiek voor zich opeiste op de trap. Ze openden ze, zonder al te veel op te letten, de hoeken opensnijdend, de grepen opentrekkend, op zoek naar die producten die op dit eiland meer gezocht zijn dan wapens of drugs: melk, kaas, langoustines, garnalen en vis. Een herdershond, opgeleid om zeevruchten, melkproducten en rundvlees op te speuren, zocht tussen de tassen die personen met zich mee hadden genomen naar de berm, in de volle zon. “Iedereen wordt vastgehouden totdat de eigenaars van deze pakketten naar voren komen”, schreeuwde iemand van hogere rang die de pakketten met de in beslag genomen goederen in de politiewagen begon te laden.

Hoewel ze op politiebureau langer dan twee uur vragen stelden en bedreigingen uitten, konden ze aan de reizigers geen enkele misdaad toeschrijven, omdat er geen manier was om te bewijzen aan wie deze kilo’s voedsel toebehoorden die zeker zouden opduiken op de zwarte markt. Het was onmogelijk om deze koffers die “alleen” reisden met een specifiek persoon in verband te brengen. Vreemd genoeg zijn de bussen die het land doorkruizen volgeladen met dergelijke zaken waarvan niemand het eigendom wil erkennen. Valiezen, boodschappentassen, onbeheerde dozen, die slechts een eigenaar zullen hebben als het hen lukt hun bestemming te bereiken, als het hen lukt om de controleposten, de inbeslagname en het reukvermogen van de honden te omzeilen.