Naast de Braziliaanse soaps, illegale gekopieerde documentaires van Discovery Channel en de slaapverwekkende Ronde Tafel, bestaat er hier een vorm van televisiereportage die lijkt op de sage van “Big Brother”. Op ons kleine schermpje zien we burgers, vastgelegd door de verborgen camera, en we helpen bij de verspreiding van de e-mailberichten in hun inbox, zonder dat een rechter daartoe opdracht heeft gegeven. Alsof we in een glazen huis leven, onder het strenge oog van de overheid, neemt zelfs het telefoonbedrijf alle gesprekken van haar klanten op en stuurt deze door naar elf miljoen verbijsterde kijkers.

Voor de laatste modaliteit van deze publieke ontleding laat men een dokter aan het woord die de details van een medische zaak uit de doeken doet, daarmee de privacy van de consultatie schendend – net zo erg als een priester die een afgenomen biecht onthult. Foto’s van binnenshuis en van de inhoud van de koelkast verschijnen in het openbaar van diegenen die het hebben gedurfd om tegen de officiële mening in te gaan, terwijl de paparazzi en de politieke politie versmelten tot een enkel personage die veel op een voyeur lijkt. Het zou me niet verbazen als in een dossier – dat wacht om voor het voetlicht te worden geworpen – het naakte lichaam van een non-conformist verschijnt, alsof ongekleed zijn het onweerlegbare bewijs is van zijn “slechtheid”.

Beelden die uit hun context zijn gehaald, uitspraken die zijn geredigeerd en onflatteuze cameraposities om aversie op te wekken bij het publiek; het zijn slechts een paar van de technieken waarmee men deze televisiedocumentaires opbouwt. In geen enkele show wordt het “slachtoffer” geïnterviewd, zo wordt voorkomen dat het klapvee merkt dat hij met de persoon in kwestie op belangrijke punten dezelfde mening deelt. Spijtig genoeg voor de brute producenten van dit type reality-tv, heeft de technologie in handen van burgers ook de muren van hun leven transparant gemaakt. Na zo’n lange tijd te zijn geobserveerd, stellen we nu vast dat er een gat is waardoor we naar de andere kant van het hek kunnen kijken.

Ik zie mijn landgenoten als automaten naar de bar gaan, als makke lammeren vegeteren op hun werk en zonder hoop hun stembiljet in de bus stoppen. Hun leven gaat voorbij, terwijl ze brood kopen – telkens wat minder -, terwijl ze een symbolisch salaris verdienen dat niet eens genoeg is voor een slecht leven en terwijl ze hun hand opsteken in vergaderingen voor de voordracht van kandidaten. Geen van de gekozenen in de huidige verkiezingen zullen de dagelijkse problemen kunnen oplossen, die het leven in Cuba zo zwaar maken. Van de kandidaten is nauwelijks meer bekend dan hun foto en een biografie die bol staat van de “hindernissen” en waarin de betrokken persoon – bijna altijd – verklaart van “eenvoudige komaf” te zijn. Over hun programma of intenties als ze eenmaal hun nieuwe functie bekleden wordt met geen woord gerept.

Vreemd genoeg is praktisch iedere gekozen gedelegeerde een militant aanhanger van de Communistische Partij en stelt de partijdiscipline boven hun verplichting jegens de kiezer. Zij zullen ons niet vertegenwoordigen tegenover de regering of onze woordvoerder zijn richting instituties. Nee, zij zullen boodschappers zijn van alle nieuwe slechte berichten van boven, verbindingskanalen voor de maatregelen en bevelen van een selecte groep. In de meer dan 30 jaar van zijn bestaan, heeft de volksvertegenwoordiging het nog niet voor elkaar gekregen dat het huisvuil op efficiënte wijze wordt opgehaald, dat de bakkerijen kwaliteit leveren en dat de riolering niet overal overstroomt. Evenmin is het een afspiegeling van de heterogeniteit van bestaande meningen in onze samenleving. De gedelegeerden hebben hun functie bereikt veeleer op basis van hun gebleken trouw dan van hun bestuurscapaciteiten.

Vanavond is de bijeenkomst om kandidaten voor te dragen voor het gebied van betonblokken waar ik in woon. De oproep kwam enkele dagen geleden, terwijl de tv ons op het hart drukt te stemmen op de beste en meest capabele kandidaten. Ik heb echter geen enkel vertrouwen in een mechanisme dat zijn improductiviteit en sektarisme allang heeft bewezen. Ik zou graag de hand opsteken voor die buurman van tegenover, met zijn stevige woorden en concrete plannen, maar er zijn orders om iedereen met het stempel “dissident” over te slaan, zelf als hij alleen veranderingsgezind is. De kans is groot dat dezelfde gedelegeerde wordt herkozen, die ons al tien jaar oplossingen belooft in de wetenschap dat het niet in zijn macht ligt om het waar te maken. Hij is de gemakkelijke kandidaat in deze nutteloze verkiezingen en wij zijn de figuranten die de hand moeten opsteken of het stembiljet moeten aankruizen.

De vrouw pakt de stempel op en beweegt hem richting papier om hem uiteindelijk terzijde te leggen zonder je reisvergunning gestempeld te hebben. “U hebt geen toestemming om te reizen”, zegt ze tegen je en het hele kantoor hoort het zinnetje dat jou veroordeelt om opgesloten te blijven op dit Eiland. Aan de andere tafels slaan aanvragers hun ogen neer om maar te vermijden dat jouw blik, op zoek naar solidariteit, de hunne kruist. De militairen die langs lopen nemen je van top tot teen op met de verwijtende blik van iemand die denkt: “Ze zal wel iets gedaan hebben, dat ze haar niet laten gaan”.

Tot de laatste minuut dacht je dat het archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken misschien niet zo goed geordend zou zijn en dat de voorgeschiedenis van je non-conformistische levenshouding niet aan het licht zou komen. Vaak stelde je je voor dat een secretaresse net een pizza wilde halen op het moment waarop ze jouw dossier doorkeek en door haar knorrende maag jouw aanvraag – ijlings – op het stapeltje “goedgekeurd” zou leggen. Je weet maar al te goed wat voor uitwerking gesmolten kaas en tomatensaus kan hebben op een ambtenaar die om drie uur ’s middags op zijn horloge kijkt.

Maar de mogelijkheid van onachtzaamheid van staatswege werkte deze keer niet. Jouw geval werd ontdekt op het moment dat je de eerste aanvraagformulieren voor een reis naar het Zuiden overlegde. Een of andere chef met de rang van luitenant-kolonel zal geglimlacht hebben, toen hij zag dat je eindelijk in zijn handen was gevallen. Net als je begint te geloven dat je als een vrij mens kunt handelen, je meningen luidkeels kunt verkondigen en artikelen kunt publiceren zonder pseudoniem, was je op het punt aangeland dat ze je alle muren, alle tralies, alle hangsloten zouden laten voelen.
Je hebt geen strafblad, je bent nooit veroordeeld door een rechtbank en je meest voorkomende vergrijpen zijn kaas of melk kopen op de zwarte markt.

Toch heb je net geconstateerd dat je nog steeds een straf ondergaat. Je vonnis is om achter de dikke tralies van deze archipel te zitten, opgesloten door die strook zee die sommige naïevelingen voor een brug houden en niet voor de onoverkomelijke slotgracht die zij werkelijk is. Niemand zal je eruit laten, want je bent een gevangene met een nummer op je rug, ook al denk je dat je een overhemd draagt dat je vanmorgen uit de kast hebt gehaald. Je zit in de kerker van de “onbeweeglijke pelgrims”, in de cel van hen die gedwongen zijn te blijven.

Door het raam verwijt een stem je dat je niet gezwegen hebt, niet een beetje hebt gedaan alsof….een masker hebt gedragen om te kunnen reizen. Je zult het licht pas kunnen zien, wanneer de hele gevangenis in elkaar stort!

Het leven wordt nooit meer normaal. Het keert nooit terug naar dat moment, voorafgaand aan de tragedie. Het moment dat wij – tegen beter weten in – oproepen als een rustige periode. Ik sla mijn agenda open, ik probeer mijn leven, mijn blog, de berichten op Twitter weer op te pakken…maar ik zit vast. De aflopen dagen zijn te intens geweest.

In mijn hoofd is alleen ruimte voor het gezicht van Reina Tamayo in het halfduister, tegenover het mortuarium waar zij haar zoon voorbereidde en kleedde voor de langste reis. Daarna stapelen de beelden van woensdag zich op: aanhoudingen, klappen, geweld, een naar urine stinkende kerker, naast een andere waar Eugenio Leal en Ricardo Santiago hun rechten opeisten. De rest van de tijd loop ik rond als een pop, kijken zonder zien, typend met woede.
Zo is er niemand die een samenhangende en gematigde zin schrijft. Ik heb zin om te gillen, maar 24 februari heeft me hees gemaakt.

Vanmiddag, enkele uren na de dood van Orlando Zapata Tamayo, konden Reinaldo en ik in de buurt komen van het departement van Forensische Geneeskunde  in de Calle Boyeros.

Een cordon van staatsveiligheidsbeambten bewaakte de plek, maar het lukte ons Reina, de moeder van de overledene, aan te spreken en haar enkele vragen te stellen.

Pijn en woede bij ons…verdriet en vastberadenheid bij haar.

Hierbij gaat de opname, amateuristisch en slecht verlicht, maar een hartverscheurende getuigenis van de wanhoop van een moeder.

Transcript van het interview met Reina Tamayo, moeder van Orlando Zapata Tamayo

Yoani Sanchez: We zijn hier om onze deelneming te betuigen. We willen graag weten hoe laat hij is gestorven, wat weet u van zijn laatste minuten, wat voelt u nu, wat gaat er gebeuren als de lijkschouwer klaar is?
Reina Luisa Tamayo Dangier: Mijn naam is Reina Luisa Tamayo Dangier, de moeder van de gewetensgevangene Orlando Zapata Tamayo, die werd vastgehouden in het ziekenhuis van de Habana del Este gevangenis. Gisteravond werd hij overgebracht naar het Hermanos Ameijeiras ziekenhuis waar hij om drie uur ’s middags overleed.

Weet u, ik voel een verschrikkelijke pijn, maar ik probeer me staande te houden en de pijn te verdragen. Ik mocht aan zijn zijde zitten tot het over was en hoop nu dat ik de kracht zal hebben om mijn zoon aan te kleden.

We vertrekken naar Banes in de provincie Holguín, waar we een wake zullen houden voor ons familiealtaar, bij mij thuis, zo lang als nodig is.

Ik wil iedereen over mijn pijn vertellen. Ik denk dat de dood van mijn zoon het gevolg was van moord met voorbedachte rade. Mijn zoon werd zijn gehele gevangenschap gemarteld. Hij heeft geleden voor onze familie. Voordat hij naar deze gevangenis werd overgebracht, onthielden ze hem drinkwater gedurende 18 dagen. Mijn zoon is heen gegaan na een hongerstaking van 86 dagen. Hij is een nieuwe Pedro Boitel voor Cuba. [Pedro Luis Boitel stierf in 1972 ten gevolge van een hongerstaking terwijl hij een gevangenisstraf van 10 jaar uitzat.]

Vanuit mijn diepe pijn, roep ik de wereld op te vechten voor de vrijlating van andere gevangen die onterecht vastzitten, zodat niemand ooit nog hetzelfde zal meemaken als mijn jongen, mijn tweede zoon, die geen fysieke nalatenschap achterlaat, geen kind of vrouw. Dank u!

Voor hetzelfde geld was je een prostituee geworden in plaats van een informant voor de staatsveiligheidsdienst. De noodzaak was dermate aanwezig dat het aanbieden van je lichaam in ruil voor een fles shampoo of wat zeepjes altijd een niet ondenkbeeldige mogelijkheid was. Alleen was jouw figuur te iel voor deze handel en was je huid te blank voor de vreemdelingen die op zoek waren naar de kaneeltint uit de brochures. Het ontbrak je aan dat “iets” om het nauwsluitende outfit te kunnen dragen, dat hoort bij de betaalde liefde, en om buiten een hotel rond te hangen met het doel je familie uit de nesten te helpen.

Je stond ook op het punt om een uniform aan te trekken toen je, rond de eindexamens, op het idee kwam om naar de militaire school Camilo Cienfuegos te gaan en op die manier een huis boordevol regels en ellende te ontvluchten. Je dacht dat je er klaar voor was om in een soldaat te veranderen, met opeen geperste lippen, in de hoop om die kleine privileges te bereiken waarvan je mensen van het leger of het Ministerie van Binnenlandse Zaken had zien genieten. Door het tijdige advies van een vriend zag je af van de kreten “Attentie!” en het continue geratel van een AK machinegeweer. Maar als jij, op die bewuste middag in 1990, niet de vraag had gesteld had gekregen “Wat moet jij nou tussen bevelen en loopgraven?”, dan zou je nu misschien iemand intimideren in een gesloten kamer in Villa Marista, waar politieke gevangenen heen worden gebracht.

Je had een bootvluchteling kunnen zijn, suïcidaal, minnares van een Minister, censor of politiek gevangene, agent of slachtoffer. Het was niet mogelijk om zonder kleerscheuren die crisis van de jaren negentig te doorstaan, de ineenstorting van waarden en de marginale omgeving waarin je opgroeide. Een deel van jou bleef achter in rood lycra op een hoek van de straat, in de epaulet van een luitenant, en in die mogelijke personen die je had kunnen zijn en waarvan je door toeval, gebeurtenissen en door je eigen vermoeidheid van bent gered.

In verband met het migratieoverleg tussen Cuba en de VS dat vandaag in Havana plaatsvindt.

Carlitos kwam eindelijk aan in Atlanta, na vijf pogingen om de Straat van Florida over te steken. Bij twee van die aangelegenheden werd hij onderschept door de Amerikaanse kustwacht en teruggestuurd naar Cuba. Maandenlang bewaarde hij de gele stempel die zij hem gaven zodat hij – op legale wijze – een visum kon aanvragen bij de Sector voor Amerikaanse Belangen in Havana. Maar hij verkoos een snellere weg om de kamer, die hij deelde met zijn oma, en de molestaties van de politie in zijn wijk achter zich te laten. Hij werd ook een keer door de Cubaanse kustwacht gegrepen, op 13 augustus drie jaar geleden, toen de propeller van zijn boot afbrak en de reis eindigde in een cel in het dorpje Cojímar. Daar gaven ze hem een boete en vanaf die dag begon een agent in burger druk op hem uit te oefenen en te eisen dat hij een baan zou zoeken.

Na zijn beperkte talenten ingezet te hebben als matroos, lukte het deze 32-jarige jongeman om Ecuador te bereiken, een van weinige landen die nog geen visum vraagt aan Cubanen. Het Zuid-Amerikaanse land fungeerde als trampoline naar het Noord-Amerikaanse territorium, waar hij vandaag de dag probeert een bestaan op te bouwen. De GPS die hem had geholpen bij zijn omzwervingen en het nooit ingevulde formulier om een visum op humanitaire gronden aan te vragen, gaf hij aan een van zijn vrienden. Hij ging niet op weg naar een vastgelegde bestemming, maar rende hard weg van de gefrustreerde veertiger die hij vreesde te worden. Zelfs op zijn meest optimistische dagen kon hij zich niet voorstellen dat hij ooit een eigen dak boven zijn hoofd zou hebben of een salaris die hem in staat zou stellen om niet meer te hoeven stelen van de staat.

Zoals zoveel Cubanen, heeft Carlitos niet kunnen wachten op het materialiseren van de beloften die ons van jongs af aan zijn gemaakt. Hij wilde niet oud worden, gezeten op de stoep voor zijn huis, zijn mislukking verzachtend met alcohol en een of andere pil. Hij plande allerlei ontsnappingen, maar aan het eind was het een oom die een ticket naar Quito betaalde met de illusie dat hij de rest van de familie kon laten overkomen.  Hij droomt nog altijd van boten die in het holst van de nacht opduiken en hem gehandboeid meenemen naar Cuba, ruikend naar zout en benzine. Hij wordt wakker en kijkt om hem heen om vast te stellen dat hij nog steeds in zijn kleine appartement is dat hij heeft gehuurd van een vriendin. “Eens een bootvluchteling, altijd een bootvluchteling” peinst hij, terwijl hij zijn kussen goed legt en tracht te dromen over het vaste land.

Honderden keren hoorde ik dat de universiteit – net als een begraafplaats – niet betreden kon worden door de demonen van de repressie. Ik stelde me voor dat zij rondhingen rond de trappen zonder de ruimte van teksten en wiskundige formules waar de studenten zich verscholen binnen te kunnen gaan. Maar deze veronderstelde immuniteit bestond alleen in mijn fantasie; de Cubaanse geschiedenis toont een reeks van inbreuken die de universiteiten van mijn land hebben moeten ondergaan. Onder het toeziend oog van Pallas Athene heeft ideologische dwang ontelbare keren de ruimtes verstoord, geweid aan kennis en eruditie.

In de eerste helft van de twintigste eeuw waren er meerdere studentenprotesten die zelfs het aftreden van de president eisten, een bewijs van de sociale kracht die van de universiteitsburelen uit gaat. Op de muren rond La Colina, waar de universiteit is gevestigd, kan men nog altijd de geverfde leuzen zien van jeugdige ontevredenheid die door latere revolutionaire stromingen is gereduceerd tot apathie. De Universitaire Studentenfederatie (FEU) is niet langer die hogedrukpan van ideeën en daden die meer dan eens de stad op zijn grondvesten deed schudden, maar is verworden tot een vertegenwoordiging van de autoriteiten tegenover de studenten. De organisatie verloor zo haar rebelse karakter en haar leiders worden niet langer gekozen op grond van hun charisma of populariteit maar vanwege hun politieke betrouwbaarheid. De slogan “De universiteit is voor de revolutionairen” heeft ertoe bijgedragen dat “doen alsof” de veiligste methode is om je diploma te behalen.

In de twee jaar sinds het aantreden van Raúl Castro, zijn de uitzettingen om ideologische motieven – in toenemende mate – doorgegaan in de centra van wetenschappelijk onderwijs. Toen men Sahilye Navarro – dochter van een gevangene van de Zwarte Lente van 2003 – verbood om terug te gaan naar haar klaslokaal, begreep ik dat de gemaltraiteerde studentenliga, na eerst op sterven na dood te zijn, nu eindelijk verkeerde in een staat van necrose. Enkele dagen later bedekte de grafsteen van het sektarisme de overblijfselen van de FEU bij het wegsturen van Marta Bravo van haar lerarenopleiding vanwege het eisen van hervormingen in het land. De akkoorden van het requiem werden gecomponeerd door degenen die docent Darío Alejandro Paulino ontsloegen, na het openen van een groep op Facebook om kwesties van de faculteit van Sociale Communicatie te bespreken. Met deze treurige voorvallen heeft de federatie – die ooit werd geleid door Julio Antonio Mella – een bevestiging afgegeven van haar dood, veroorzaakt door de draken van het dogmatisme en de intolerantie die tegenwoordig ongestoord over de universiteitscampus  rondwaren.

Op Facebook is een groep aangemaakt onder de naam “Stop de uitzettingen op de Cubaanse universiteiten” om te protesteren – in ieder geval virtueel – tegen deze daden van willekeur.

Steppen, sneeuw, appels en het lawaai van een bijl die hout in ongelijke stukken hakte. Onze kinderjaren voedden zich met deze beelden en vreemde geluiden dankzij de overvloedige aanwezigheid van de Sovjet Unie in het Cuba van de jaren ’70 en ‘80. We bibberden van de kou bij het kijken naar de Tsjechische en Bulgaarse tekenfilmpjes, terwijl buiten de tropenzon ons eraan herinnerde dat we nog altijd in de Cariben waren. Sommigen van ons konden eerder “koniec” zeggen dan het eenlettergrepige “fin”, totdat op een dag de beren emigreerden en ons zonder de films met zegevierende soldaten en lachende muzhiks* achterlieten.

Na 1991 kon men de talrijke oplagen van de Russische uitgeverij MIR alleen nog maar onder een dikke laag stof van desinteresse in tweedehands boekwinkels vinden. Toch heeft de Internationale Boekenbeurs deze februarimaand haar XIXe editie gewijd aan het land dat gedurende tientallen jaren het Cubaanse proces economisch heeft begeleid en ondersteund. De kameraden, die voorheen astronomische prijzen betaalden voor onze suiker – terwijl zij hun olie voor een habbekrats aan ons verkochten – zijn teruggekomen, gekleed in pak en met een das om. Ze zijn geland op het eiland dat ze eens subsidieerden, maar deze keer om hun boekwerken aan de man te brengen, in glanzende kleuren en met onderwerpen die niets met marxisme te maken hebben.

Op het terrein van het Fortaleza de la Cabaña staan lange, elkaar kruisende, rijen om de nieuwe, uit het Oosten gearriveerde titels te kopen. Hier en daar bladeren kinderen door boeken met plaatjes waarop goudgele korenaren staan en mensen die mutsen met enorme oorkleppen dragen. Maar het is niet meer hetzelfde. Was die iconografie in onze levens eens onontkoombaar, bij deze kleintjes van nu is het louter nieuwsgierigheid naar het exotische. In hun kinderlijke belevingswereld zullen sparren niet meer de plaats innemen van palmen en vossen niet meer die van hagedissen; Rusland zal voor hen alleen nog maar een ander en ver oord zijn.

Voetnoot van de vertalers:
* muzhik (Мужик) verwijst naar een arme Russische landarbeider ten tijde van het keizerrijk (voor 1917).

De bijeenkomst was sober en werd bijgewoond door enkele vertegenwoordigers van de gemeentelijke afdeling van het Ministerie van Onderwijs. Het geroezemoes verspreidde zich onder de ouders, gezeten op dezelfde plastic stoeltjes als hun kinderen tijdens de ochtenden. Nu de datum naderde waarop men zou aankondigen bij welk voortgezet onderwijs  iedere leerling zou worden geplaatst, was de verwachting dat ons bij die bijeenkomst zou worden gezegd welk aantal plekken voor pre-universitair of beroepsonderwijs aan de school was toegekend. Het bericht over het einde van de “algemeen integrale leerkrachten” verraste ons dus, aangezien wij in de overtuiging leefden dat hun bestaan zou voortduren tot de puberteit van onze achterkleinkinderen.

Het klaarstomen van jongvolwassenen – in versnelde cursussen – zodat ze zelf les konden geven in onderwerpen variërend van grammatica tot wiskunde, bleek een volslagen ramp. Niet vanwege het element van jeugdigheid, wat altijd welkom is elk willekeurig beroep, maar vanwege de snelheid van het onderricht in het leraarschap en de beperkte interesse die velen van hen hadden in deze nobele bezigheid. Geconfronteerd met de exodus van leerkrachten naar andere sectoren met aantrekkelijkere verdiensten, werd het programma van noodleraren uit de grond gestampt en daarmee zakte de al uitgeholde kwaliteit van het Cubaanse onderwijs door het ijs. Kinderen kwamen thuis met de mededeling dat in 1895 in Cuba een “burgeroorlog” had plaatsgevonden en dat geometrische figuren iets hadden dat “rangen” werd genoemd wat wij, ouders, begrepen als “randen”. Ik herinner me met name dat een van die instant-leraren aan zijn leerlingen opbiechtte: “goed je best doen, anders eindig je, net als ik, als leerkracht omdat je geen goede cijfers haalde”.

Daarboven werd een zeer hoog percentage van de schooluren gevuld met teleklassen, met de koude van een scherm waarmee geen interactie mogelijk is. Het achterliggende idee was om, met lessen uitgezonden op tv, de geringe voorbereiding van degenen die voor de klas stonden op te vangen. De teleprofessor verving in veel scholen die van vlees en bloed, terwijl het salaris van de echte docenten slechts symbolisch werd verhoogd, maar nooit boven het equivalent van 30 dollar per maand. Lesgeven werd, meer nog dan het priesterschap, een opoffering. Vandaar dat er personen voor het schoolbord verschenen die de spelling noch de geschiedenis van hun eigen land beheersten. Het waren jongeren die een overeenkomst hadden getekend om leraar te worden en waarvan zij al spijt hadden na de eerste week voor de klas. De incidenten en educatieve deformaties die deze ontwikkeling met zich bracht staat geschreven in het geheime boek van mislukte revolutionaire plannen en van belachelijke aankondigingen van productiequota die nooit werden gehaald. Alleen praten we in dit geval niet over tonnen suiker of hoeveelheden bonen, maar over  de vorming van onze kinderen.

Ik haal opgelucht adem dat het langlopende experiment van het noodonderwijs is beëindigd. Maar de dag dat al die mensen met docentenopleiding hun baan als taxichauffeur of barman dan wel de verveling van thuiswerken opgeven om voor de klas te gaan staan, zie ik niet snel gebeuren. Ik zou mij in ieder geval rustiger voelen als Teo, in plaats van een televisiescherm, les krijgt van een persoonlijke leraar die zijn vak verstaat. Ik denk dat we daarvoor, echter, moeten wachten op de achterkleinkinderen.